CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA
PODYPLOMOWEGO
 

Warszawa 2000

(c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa  2000

• Wielowymiarowe cierpienia chorych i ich rodzin.

• Aspekty historyczne i podstawy opieki / medycyny paliatywnej.
• Chory jako osoba. Warunki budowania podmiotowości chorego w okresie terminalnym.
• Ból wszechogarniający (total pain).Cierpienia chorych i ich rodzin.
• Czynniki nasilające cierpienia chorych i ich rodzin zależne od niedoborów finansowania opieki paliatywnej, administracji, organizacji opieki zdrowotnej, postaw i przygotowania personelu medycznego. Czynniki stymulujące i hamujące rozwój opieki paliatywnej / hospicyjnej.
• Zasady i cele opieki / medycyny paliatywnej.
• Zarys tanatologii. Aspekty filozoficzne, antropologiczne, teologiczne, psychologiczne i społeczne. Obrzędy. Postawa lekarza wobec umierania i śmierci w aspekcie historycznym.
• Edukacja w zakresie śmierci i umierania. Międzynarodowa Grupa zajmująca się Śmiercią, Umieraniem i Osieroceniem (International Work Group Death Dying and Bereavement)

• Organizacja opieki paliatywnej / hospicyjnej na świecie i w Polsce.

• Formy opieki na świecie i w Polsce (poradnia opieki paliatywnej / hospicyjnej, zespół domowej opieki paliatywnej / hospicyjnej, zespół interwencyjny, stacjonarny oddział opieki paliatywnej / hospicjum stacjonarne, poradnia opieki nad rodzinami chorych i osieroconymi, poradnia leczenia obrzęku limfatycznego, dzienny ośrodek opieki paliatywnej / hospicyjnej, szpitalny zespół wspierający opieki paliatywnej, zespół opieki paliatywnej dla dzieci i młodocianych).
• Standard produktów (świadczeń) w specjalności medycyna paliatywna.
• Jak utworzyć hospicjum / zespół opieki paliatywnej?
• Krajowa Rada Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej przy MZiOS.
• Rola konsultantów wojewódzkich i konsultanta krajowego w dziedzinie medycyny paliatywnej.
• Założenia Programu Rozwoju Opieki Paliatywnej/ Hospicyjnej MZiOS.
• Rola organizacji i stowarzyszeń na świecie i w Polsce (WHO, EAPC - International Association of Hospice and Palliative Care, Ogólnopolskie Forum Ruchu Hospicyjnego, Towarzystwo Przyjaciół Chorych Hospicjum, Polskie Towarzystwo Opieki Paliatywnej, ECEPT - Eastern and Central Europe Palliative care Taskforce, Fundacje).
• Przepisy (zasady, akty prawne, ustawy, rozporządzenia) regulujące tworzenie stowarzyszeń, organizacji charytatywnych, działalności i finansowania ośrodków opieki paliatywnej / hospicyjnej.
• Pozyskiwanie środków na opiekę paliatywną / hospicyjną.
• Organizacja i zasady opieki długoterminowej.
• Zespół intedyscyplinarny w opiece paliatywnej - cel, organizacja, formy pracy. Rola lekarza, pielęgniarki, psychologa, pracownika socjalnego, rehabilitanta i terapeuty zajęciowego, kapelana, wolontariuszy.

• Definicja.

• Badania jakości życia w onkologii.
• Trudności w ocenie jakości życia w fazie terminalnej.

Umiejętność komunikowania się w opiece paliatywnej

• Komunikowanie się z chorym, opiekunami i jego rodziną (ze zwróceniem szczególnej uwagi na porozumiewanie się z dziećmi, młodocianymi i osobami w podeszłym wieku), w zespole wielodyscyplinarnym, z personelem medycznym spoza zespołu.

• Komunikowanie werbalne i niewerbalne.
• Przekazywanie informacji, przekazywanie prawdy o chorobie i rokowaniu (niepomyślnych informacji) choremu, rodzinie.
• Umiejętność słuchania.
• Zachowania chorego, rodziny ,personelu. "Trudny chory","trudna" rodzina.Komunikowanie się z chorym / rodzina w agresji.
• Trudne pytania (Jak dlugo jeszcze?, Dlaczego Ja?, Dlaczego musze cierpieć?, Czy Ja umieram?)

• Zasady WHO. Godność, nadzieja i intymność w opiece paliatywnej.

• Kodeks etyki lekarskiej. Etyka w świetle nauki Kościoła katolickiego. Etyka niezależna.

• Moralne i etyczne obowiązki lekarza wobec cierpiącego chorego i jego rodziny.

• Podejmowanie trudnych decyzji odnośnie żywienia, nawadniania, terapii u chorych w terminalnej fazie choroby, intensywnej terapii i resuscytacji.

• Zasada podwójnego efektu. Wskazania do prowadzenia kontrolowanej sedacji.

• Autonomia chorego.

• Testament "życia". Eutanazja i wspomagane samobójstwo - praktyki i prawodawstwo w tym zakresie na świecie i w Polsce. Komunikowanie się i opieka nad chorym wyrażającym życzenie szybszej śmierci oraz chorym proszącym o eutanazję lub wspomagane samobójstwo.

• Podstawy prawne podejmowania decyzji odnośnie wdrażania i zaprzestania podtrzymującej życie terapii w stanach terminalnych i wegetatywnych.

• Moralne aspekty wdrażania agresywnej zagrażającej życiu i obniżającej jakość życia terapii.

• Ośrodki informacji. Rola Hospice Information Service, St Christopher's Hospice, International Association for Hospice and Palliative Care, World Health Collaborating Centre for Policy & Communication in Cancer Care, Association Francois-Xavier Bagnoud.

• Rozwój edukacji na świecie i w Polsce. Rola ośrodków akademickich. Edukacja przeddyplomowa, podyplomowa, specjalistyczna, społeczeństwa, rodziny. Formy. Nauczanie prowadzenia edukacji.

• Zasady prowadzenia badań naukowych w medycynie paliatywnej.

• Częstość występowania chorób obejmowanych opieką paliatywną, takich jak:

• W skazania do objęcia specjalistyczną i wspierającą opieką paliatywną. Rozwój procesu chorobowego. Rola leczenia przyczynowego. Leczenie przedłużające życie.

• Lekarz przy łóżku chorego. Wywiad z chorym i jego bliskimi (dane dotyczące choroby, "historia cierpień"). Ocena stanu świadomości chorego(badania psychometryczne).
• Badanie przedmiotowe ukierunkowane na objawy.
• Badania dodatkowe celowane, specjalistyczne, rola technik obrazowych.
• Leczenie przyczynowe a opieka paliatywna (schemat wg R. Woodruffa).

• Definicja bólu wg IASP.

• Odczuwanie bólu. Ból a cierpienie. Czynniki wpływające na odczuwanie bólu.
• Ból a zachowanie się chorego i opiekujących się.
• Podstawy anatomiczne, patofizjologiczne i biochemiczne powstawania i przewodzenia bólu. Układy modulowania bólu. Układ opioidowy. Procesy leżące u podstawy bólu zapalnego i neuropatycznego. Sensytyzacja obwodowa i ośrodkowa. Rola receptorów NMDA.
• Zasady "czasowe" podziału: przewlekły i ostry, ciągły, okresowy, napadowy, przebijający, incydentalny. Ostry i przewlekły ból nowotworowy . Ból związany ze zniedołężnieniem, z terapią przeciwnowotworową, nie nowotworowy. Ból nocyceptywny-receptorowy a neuropatyczny - charakterystyka, podział, epidemiologia, zasady rozpoznawania i oceny (skale natężenia, mapa bólu). Taksonomia bólu. Wybrane zespoły bólowe.
• Zasady leczenia bólu nowotworowego wg WHO. Drabina analgetyczna. Analgetyki nieopioidowe (paracetamol, NLPZ). Podział leków opioidowych. Opioidy słabe (tramadol, kodeina, dionina). Silne opiody (buprenorfina, morfina, fentanyl, fentanyl przezskórny, metadon). Rotacja opioidowa. Opioidy nie zalecane w leczeniu bólu przewlekłego.
• Mechanizm działania opioidów: obwodowy i ośrodkowy. Objawy niepożądane opioidów. Zjawisko tolerancji, uzależnienia fizycznego i narkomanii. Nalokson.
• Dostępność analgetyków opioidowych. Regulacja obrotu opioidami. Zasady zapisywania opioidów. Akty legislacyjne.
• Koanalgetyki: środki przeciwdepresyjne, leki przeciwpadaczkowe, glikokortykosteroidy, agoniści receptora a2, benzodwuazepiny, spazmolityki, bifosfoniany, antagoniści receptora NMDA, inne leki.
• Dawkowanie i drogi podawania leków. Infuzory do podawania leków. Kompatybilność leków zmieszanych w strzykawce. Ocena skuteczności leczenia. Objawy niepożądane - zapobieganie i leczenie. Zasady monitorowania terapii.
• Radioterapia i chemioterapia paliatywna, hormonoterapia, zabiegi chirurgiczne paliatywne.
• Anestezjologiczne i inwazyjne metody leczenia bólu: znieczulenie zewnątrzoponowe, podpajęczynówkowe, wyłączenia nerwów, pni i zwojów nerwowych, znieczulenie śródopłucnowe, neurolizy (współczulnego układu nerwowego), zabiegi uszkadzające drogi rdzeniowe przewodzenia bólu.
• TENS.
• Komplementarne sposoby leczenia.
• Bóle trudne do uśmierzenia - nie poddające się leczeniu opioidami.
• Odrębności w leczeniu bólu w zależności od wieku: ból u dzieci i młodocianych, ból w wieku podeszłym.
• Zasady postępowania w leczeniu bólu jatrogennego i bólu związanego z ruchem, zapobieganie, leczenie, krótkotrwałe znieczulenie, stosowanie kremu Emla, zastosowanie sedacji .
• Leczenie bólu u chorych z kacheksją, odwodnieniem, zaburzeniami czynności nerek i wątroby, zaburzeniami oddychania, zaburzeniami świadomości, nudnościami i wymiotami i zaparciem stolca, niedrożnością jelit, objawami ciasnoty śródczaszkowej.
• Zespoły bólowe i leczenie bólu u chorych z AIDS.
• Stosowanie opioidów u chorych z uzależnieniem psychicznym.
• Przewlekły ból nie nowotworowy , przyczyny, leczenie, rola opioidów.
• Bariery w skutecznym leczeniu bólu. Opioidofobia.
• Rola WHO i IASP. Leczenie bólu na świecie- organizacja, czasopisma, leczenie bólu w Polsce.
• Organizacja i zadania poradni leczenia bólu, leczenie bólu w szpitalu, w domu - zespoły paliatywnej / hospicyjnej opieki domowej, rola pielęgniarki, edukacja rodziny. Program leczenia bólu - w Programie Rozwoju Opieki Paliatywnej Hospicyjnej (MZiOS).

• Zespoły objawów charakterystycznych dla nowotworów płuc.

• Duszność: przyczyny, postępowanie w odwracalnych przyczynach duszności, postępowanie objawowe, rola opioidow, sedacji, tlenoterapia.
• Chrypka. Kaszel. Krwioplucie. Terminalne zapalenie płuc. Rzężenia przedśmiertne.

• Suchość, bóle, zmiany patologiczne w jamie ustnej (stany zapalne, grzybica, owrzodzenia nowotworowe). Ślinotok. Zaburzenia smaku. Nudności, wymioty. Czkawka.

• Dyspepsja, zespół uciśniętego żołądka, wzdęcia brzucha, oligofagia, dysfagia.
• Niedrożność przewodu pokarmowego - gardła, przełyku, żołądka, jelit - postępowanie zachowawcze i chirurgiczne. Zasady kwalifikacji do zabiegu operacyjnego.
• W skazania do założenia zgłębnika i gastrostomii przez skórnej.
• Zaparcie stolca, zaczopowanie kałem, biegunka, nietrzymanie stolca, świąd odbytu, wydzielina z odbytu, bolesne kurcze odbytu.
• Krwawienia z przewodu pokarmowego.
• Zespoły objawów charakterystycznych dla nowotworów podstawy czaszki, guzów pozaotrzewnowych.
• Przerzuty do wątroby, zwężenie dróg żółciowych, żółtaczka - leczenie zachowawcze i zabiegowe (stenty do dróg żółciowych, drenaż przezskórny), encefalopatia wątrobowa.
• Odwodnienie - wskazania do przetoczenia płynów.
• Wodobrzusze - leczenie zachowawcze, wskazania do nakłucia jamy otrzewnej, zespolenie otrzewnowo-żylne.
• Zespół wyniszczenia nowotworowego - patofizjologia, skutki dla pacjenta i jego bliskich, postępowanie.
• Problemy związane z żywieniem terminalnie chorych. Problemy żywienia u chorych z nowotworami twarzoczaszki i szyi. Niedobory witamin w stanach terminalnych.

• Częstomocz i bolesne parcie na mocz, bolesne skurcze pęcherza moczowego, nie trzymanie moczu, trudności w oddawaniu moczu, niedrożność cewki moczowej i/lub moczowodów, krwawienia z dróg moczowych.

• Niewydolność nerek u chorego z nieuleczalną chorobą.

• Wskazania do założenia cewnika, przetoki nadłonowej, przetoki miedniczkowej, stentu do moczowodów. Opieka nad chorym z cewnikiem dopęcherzowym.

• Leczenie stanów zapalnych pęcherza i dróg moczowych u chorych w terminalnej fazie choroby.

• Świąd sromu, upławy, krwotoki z dróg rodnych. Przetoki pomiędzy drogami rodnymi a układem pokarmowym i moczowym. Zapobieganie krwawieniu miesięcznemu u kobiet w stanach terminalnych.

• Obrzęk prącia i moszny.

• Niedokrwistość, ostra, przewlekła.

• Krwawienie powierzchowne, krwawienie z dróg rodnych, odbytu, dróg moczowych - postępowanie zachowawcze, inwazyjne metody leczenia krwawień.
• Przetaczanie krwi i preparatów krwiopochodnych - wskazania i dylematy etyczne.
• Zapobieganie zakrzepicy, leczenie przeciwzakrzepowe i leczenie powikłań zakrzepowo-zatorowych.

Objawy ze strony układu kostno-stawowego

• Objawy ze strony układu kostno-stawowego związane z procesem nowotworowym. Przerzuty do kości, złamania patologiczne - leczenie zachowawcze i chirurgiczne. Objawy paraneoplastyczne.

• Objawy związane z nie nowotworowymi chorobami układu kostno-stawowego (zapalnymi, zwyrodnieniowymi), z długotrwałym unieruchomieniem.

• Świąd, potliwość, owrzodzenia nowotworowe, guzy grzybiaste, owrzodzenia odleżynowe, przetoki, przykre zapachy, zespoły / objawy paraneoplastyczne.

• Obrzęk limfatyczny - obrzęk limfatyczny w terminalnym okresie choroby i u chorych rokujących długie przeżycie - patofizjologia, diagnostyka, leczenie (dbałość o skórę, ćwiczenia, masaż, stosowanie "rękawów" uciskowych).
• Pielęgnacja chorych z nowotworami twarzoczaszki i szyi.

• Zaburzenia snu, nadmierna senność, bezsenność, zmęczenie, osłabienie, lęki, niepokój, przygnębienie, nastrój depresyjny. Samobójstwo u chorych w terminalnej fazie choroby. Depresja - trudności w diagnostyce, szpitalna skala lęku i depresji, leczenie farmakologiczne, inne sposoby leczenia.

• Zaburzenia świadomości (delirium, splątanie), zaburzenia zachowania (gniew, agresja), otępienie.
• Objawy towarzyszące guzom pierwotnym i przerzutowym mózgu.
• Powikłania neurologiczne w przebiegu chorób nowotworowych (drgawki, niedowłady, porażenia, zespoły neurologiczne i bólowe).
• Zespół kompresji rdzenia - zagrażający, dokonany - znaczenie szybkiej diagnostyki i szybkiego wdrożenia leczenia.
• Jatrogenne przyczyny objawów neuropsychicznych.

• Nieuśmierzony, silny ból. Silne bóle przebijające.

• Atak duszności i paniki oddechowej.

• Hiperkalcemia.

• Krwotok.

• Drgawki.

• Ostre zatrzymanie moczu.

• Splątanie.

• Zespół kompresji rdzenia kręgowego.

• Zespół żyły głównej górnej.

• Złamania patologiczne.

• Silne stany lękowe, panika, dążenia samobójcze, prośba o eutanazję. Rozpacz, nasilenie bólu duchowego - egzystencjalnego.

• Agonia.

Kliniczne aspekty opieki nad chorym ze współistnieniem:

- cukrzycy,
- choroby alkoholowej i innych uzależnień (palenie tytoniu, uzależnienie 
  od leków),
- niewydolności nerek, niewydolności wątroby, niewydolności krążenia,
  niewydolności oddechowej,
- zaburzeń hormonalnych, zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i
  kwasowo-zasadowej,
- niedowładów i porażeń, przetok, złamań patologicznych,
- zaburzeń mowy, wzroku i słuchu.

• Zasady diagnostyki geriatrycznej. Wybrane zagadnienia geriatryczne.

• Biologia i teorie starzenia.
• Wybrane zespoły geriatryczne. Zasady opieki i leczenia.

• Elementy farmakologii leków powszechnie stosowanych w medycynie paliatywnej.

• Farmakokinetyka i farmakodynamika leków przeciwbólowych, adjuwantów analgetycznych i innych, wskazania, objawy niepożądane, przeciwskazania, interakcje, drogi podawania, kompatybilność.

• Wskazania do terapii paliatywnych w postępowaniu łagodzącym ból i inne objawy w wybranych sytuacjach klinicznych (przerzuty do kości, kompresja rdzenia, przerzuty do mózgu, złamania patologiczne, niedrożność jelit, nowotwory jamy ustnej i gardła, nowotwory chemiowrażliwe i hormonozależne).

• Zapewnienie współudziału chorego i jego rodziny w podejmowaniu trudnych decyzji odnośnie postępowania.

• Rehabilitacja, masaż, aromatoterapia, muzykoterapia, terapia zajęciowa, kreatywna.

• Rola ośrodka opieki dziennej.

• Wpływ niekorzystnych zmian wyglądu, utraty atrakcyjności, inwalidztwa na samopoczucie chorych. Ocena stopnia zniedołężnienia. Trudności w zaspakajaniu potrzeb seksualnych. Następstwa psychosocjalne. Sposoby radzenia sobie ze strony chorego i osób bliskich. Możliwości i ograniczenia w udzielaniu wsparcia profesjonalnego i nie profesjonalnego.

• Rola ośrodka opieki dziennej.

• Wpływ chppzż na sytuację życiową chorego i rodziny.

• Umiejętność oceny stanu psychicznego chorego. Reakcje emocjonalne chorych na zagrożenie spowodowane nieuleczalną chorobą i zbliżającą się śmiercią (Kubler-Ross, Buckman), mechanizmy obronne.
• Rodzina jako naturalna grupa wsparcia, typy relacji rodzinnych, problemy w porozumiewaniu się i ich następstwa. Chory samotny.
• Wsparcie psychologiczne chorego i jego bliskich, znaczenie empatii i umiejętności komunikowania się, możliwości oraz ograniczenia lekarza w udzielaniu pomocy psychologicznej, umiejętność znajdowania innych źródeł wsparcia chorego i rodziny.
• Proces żalu po stracie, żałoba i opieka nad osieroconymi.
• Wybrane koncepcje psychologiczne straty.
• Przebieg żałoby, czynniki mające wpływ na jej przeżywanie, odmienności w sposobie przeżywania żałoby w zależności od płci i wieku, wpływ żałoby na różne sfery życiowe.
• Rola wsparcia profesjonalnego indywidualnego i grupowego oraz nieprofesjonalnych grup wsparcia.

• Rozpoznawanie sytuacji rodzinnej i socjalnej przy pomocy genogramu.

• Najważniejsze problemy socjalne chorych i ich rodzin: dostęp do zrozumiałej informacji, problemy opiekuńcze w świetle aktualnej sytuacji socjalno-prawnej, osoba samotna, chory w rodzinie patologicznej, chory w rodzinie z nieletnimi dziećmi.
• Prawne i instytucjonalne możliwości wsparcia i pomocy.
• Podstawowe akty prawne dotyczące praw pacjenta i jego rodziny.
• Wybrane zagadnienia dotyczące pomocy społecznej (zakres świadczeń socjalnych, zasady kierowania do domów pomocy społecznej, zakładów opiekuńczo-leczniczych).
• Podstawowe zagadnienia związane z prawem rodzinnym (rodziny zastępcze dla małych dzieci, zasady dziedziczenia ustawowego, rozporządzenia na wypadek śmierci).

• Istota duchowości - powszechne wartości duchowe: piękno, prawda, dobro.

• Religijność - jeden z wymiarów duchowości.
• Cierpienia duchowe człowieka umierającego, ich rozpoznawanie.
• Sposoby niesienia pomocy duchowej - rola kapłana, lekarza, innych członków wielodyscyplinarnego zespołu.
• Opieka duchowa w innych kulturach.

• Przygotowanie do śmierci i umierania - trudności w komunikowaniu się z chorym i rodziną, przekazywaniu informacji o kończącym się życiu. Nasilenie objawow somatycznych. Cierpienie psychiczne i duchowe.

• Planowanie życia w obliczu zbliżającej się śmierci. Porządkowanie spraw doczesnych.
• Zmęczenie chorego i rodziny.
• Trudności w pielęgnacji i leczeniu.
• Rozpoznawanie stanu przedagonalnego i agonii. Zasady opieki i leczenia, ciagłość opieki i nadzoru. Konieczność uśmierzania przykrych dolegliwości, wsparcie umierajacego i jego bliskich. Rozpoznawanie reakcji członków rodziny (z uwzględnieniem dzieci, młodocianych i osób w podeszłym wieku) przy umierającym i reagowanie na nie. Umieranie w domu i w szpitalu. Godne umieranie.
• Lekarz, pielęgniarka, kapelan, wolontariusz przy chorym umierającym.
• Stwierdzenie zgonu. Przekazywanie informacji rodzinie. Reagowanie na odczucia osób osieroconych, wyrażanie współczucia, wsparcie, zorganizowanie pomocy dla rodziny.
• Szacunek dla ciała, toaleta pośmiertna, przechowywanie zwłok, pożegnanie, pochówek (formalności, rodzaje, obrzędy).

• Cierpienie lekarza i innych członków zespołu opieki paliatywnej. Objawy zespołu wypalenia zawodowego, skala Maslacha, przyczyny zespołu wypalenia zawodowego (organizacyjne, związane z osobowością i doświadczeniami życiowymi, empatycznym przeżywaniem cierpień chorego, jego rodziny, śmiercią chorego).

• Sposoby radzenia sobie: profilaktyka, pomoc osobom, u których wystąpiły objawy zespołu wypalenia.

Zasady prowadzenia dokumentacji, monitorowania opieki i leczenia oraz ocena jakości prowadzonej opieki

• Dokumentacja uwzględniająca wielowymiarowość cierpień, różnorodność objawów i stopień ich nasilenia, ocenę stopnia świadomości chorego (wybrane badania psychometryczne), nastrój (szpitalna skala lęku i depresji), ocenę aktywności chorego (skale ECOG, Karnofsky), dotychczasowy przebieg choroby, współistniejące choroby, dokumentację uprzedniego leczenia szpitalnego, ambulatoryjnego, wyniki ważnych badań (w tym badań histopatologicznych i obrazowych), ocena skutecznosci i objawow niepożądanych dotychczasowych sposobów leczenia.

• Uwzględnienie sytuacji rodzinnej i socjalnej, stanu emocjonalnego i potrzeb duchowych.
• Monitorowanie leczenia oparte na systematycznie rejestrowanych stałych kryteriach oceny. Jakość opieki oceniana kwestionariuszami i skalami proponowanymi w piśmiennictwie np. VAS, Edmonton Scale i STAS.

• Odmienności opieki paliatywnej nad dziećmi z chorobami ograniczającymi życie i ich rodzinami. Klasyfikacja chorób, ich epidemiologia, modele opieki, minimalny standard zespołu opieki domowej, potrzeby dzieci i ich rodzin, ocena jakości opieki.

• Zasady kwalifikacji dziecka do opieki paliatywnej (etyka zaniechania i wycofania leczenia podtrzymującego życie), rozmowy z rodzicami.
• Wybrane problemy kliniczne: choroby nowotworowe - zasady leczenia bólów i innych objawów, choroby neurologiczne i metaboliczne, wady serca i kardiomiopatie, mukowiscydoza.
• Wybrane problemy psychologiczne i duchowe. Porozumiewanie się z dziećmi. Opieka psychologiczna nad rodziną. Przeżywanie żałoby po stracie dziecka. Dziecko osierocone. Opieka duchowa.

• zorganizowanie i kierowanie ośrodkiem opieki paliatywnej / hospicyjnej oraz zespołem interdyscyplinarnym,

• komunikowanie się z: chorym, rodziną, zespołem interdyscyplinarnym, innymi pracownikami ochrony zdrowia, wolontariuszami,
• rozpoznawanie problemów etycznych w opiece paliatywnej, prowadzenie dyskusji w celu rozwiązywania trudnych zagadnień etycznych, podejmowanie decyzji etycznych,
• diagnozowanie stanów terminalnych,
• ustalanie (jeśli jest to możliwe wspólnie z chorym i rodziną) planu leczenia i opieki,
• leczenie objawów somatycznych z uwzględnieniem stanu chorego i jego priorytetów,
• systematyczny nadzór nad opieką, monitorowanie wyników i niepożądanych skutków leczenia i prowadzonej opieki,
• udział w zaspakajaniu potrzeb psychicznych, socjalnych i duchowych chorych i ich rodzin,
• korzystanie z pomocy innych specjalistów w leczeniu objawów, udzielaniu pomocy psychologicznej, socjalnej i duchowej,
• rozpoznawanie zagrożeń związanych z empatycznym przeżywaniem cierpień chorych umierających i ich rodzin przez personel zespołu opieki paliatywnej, niepowodzeniami leczenia, problemami organizacyjnymi, śmiercią i umieraniem,
• przeprowadzenie audytu klinicznego,
• wykazanie się umiejętnością samokształcenia - korzystania z podręczników, publikacji, piśmiennictwa oraz Internetu,
• wykazanie się umiejętnościami prowadzenia edukacji w zakresie opieki / medycyny paliatywnej,
• prowadzenie badań naukowych w medycynie paliatywnej.

Kursydoskonalące, (trwające od 2 do 5 dni)

• 2-4 tygodniowy staż w Klinice Opieki Paliatywnej w Poznaniu.

• 6 miesięczny staż w oddziale stacjonarnym opieki paliatywnej lub w hospicjum
• 4 miesięczny staż w Poradni Opieki Paliatywnej i Zespole Opieki Domowej łącznie z Ośrodkiem Opieki Dziennej i Poradnią Leczenia Obrzęku Limfatycznego,
• 1 miesięczny staż w Poradni Leczenia Bólu Przewlekłego,

• 2-4 tygodniowy staż w zagranicznym ośrodku opieki paliatywnej / hospicyjnej (dla specjalizujących się, którzy nie odbyli takiego kształcenia).

• w ośrodku onkologicznym,

• w hospicjum dziecięcym,
• w oddziale chorób zakaźnych lub hospicjum dla chorych na AIDS,
• w oddziale geriatrycznym,
• w oddziale opiekuńczo-leczniczym,
• w oddziale neurologicznym,
• w oddziale chorób wewnętrznych,
• w oddziale intensywnej terapii.

Specjalizujący jest obowiązany do opracowania pracy poglądowej dotyczącej opieki paliatywnej. 

• R.G.Twycross, S.A.Lack: Leczenie terminalnej fazy choroby nowotworowej, tłum. J.Stolarczyk, E.Śmigielska - Stolarczyk. PZWL Warszawa Wyd. I 1991 i II 1993.

• R.G. Twycross .D.R. Frampton: Opieka paliatywna nad terminalnie chorym, tłum M Krajnik, Z. Żylicz, Wyd. Hospicjum Bydgoszcz, 1996
• M.Krajnik, Rogiewicz M.: Opieka Paliatywna. Wyd. A.M. im. L. Rydygiera w Bydgoszczy, Bydgoszcz 1998.
• M.Hebanowski, K.de Walden Gałuszko J., Żylicz Z. Podstawy opieki paliatywnej w chorobach nowotworowych. PZWL Warszawa 1998.
• Komisja Ekspertów Świat. Organizacji Zdrowia: Leczenie bólu w chorobach nowotworowych, tłum. Z. Żylicz. Wyd. Pomoc Krakowskiemu Hospicjum Kraków 1993
• Komisja Ekspertów Świat. Organizacji Zdrowia Leczenie bólu w chorobach nowotworowych i opieka paliatywna, tłum. J.Kujawska Tenner. Wyd. Pomoc Krakowskiemu Hospicjum Kraków 1994
• J. Murtagh: Zabiegi Lekarskie - poradnik tłum M.Borowski-Beszta. PZWL Warszawa 1999
• Dutcher J.P., Wiernik P. Nagłe przypadki w hematologii i onkologii, tłum.R.Carewicz, I.Federowicz J.Nowosielski, E. Wąsak-Szulkowska. PZWL Warszawa 1993
• H. Mershey, N. Bogdun, red. Grupa Robocza ds. Taksonomiii Międzynarodowego Stowarzyszenia Badania Bólu. Klasyfikacja bólu przewlekłego, tłum. Wyd. Rehabilitacja Medyczna Kraków 1999
• T. Dangel. red. Leczenie bólu i opieka paliatywna u dzieci. Materiały z kursów CMKP organizowanych przez Warszawskie Hospicjum dla Dzieci
• Working Party on Clinical Guidelines in Palliative Care. Zasady postępowania w ostatnich dniach życia u chorych dorosłych - wybór taktyki, tłum J. Łuczak, A. Kotlińska-Lemieszek, wyd. Klinika Opieki Paliatywnej 1999.
• Wydawnictwa. Klinika Opieki Paliatywnej Katedry Onkologii - materialy kursow dla zaawansowanych w opiece paliatywnej/hospicyjnej, w latach 1996, 1997, 1998, 1999
• M.Hebanowski, J.Kliszcz, B.Tucz Podręcznik komunikowania się lekarza z pacjentem. PZWL Warszawa 1994
• B.Ząbkowska - Wachełko, W. Pędzich: Pacjenci w starszym wieku. PZWL Warszawa 1995
• K. de Walden Gałuszko. Jakość życia w chorobie nowotworowej. Wyd. Uniwersytetu Gdańskieg 1994
• Meyza J. Red. Jakość życia w chorobie nowotworowej Wyd. Centrum Onkologii Instytutu M.Curie-Skłodowskiej Warszawa 1997
• M. Jarosz Psychologia lekarska PZWL Warszawa, 1978
• J .M. Wiener Medycyna behawioralna red. S. Sidorowicz Urban & Partner Wrocław, 1996
• Philip G.Zimbardo Psychologia i życie tłum. PWN Warszawa 1988 rozd.13
• K. de Walden-Gałuszko U kresu Wyd. Medyczne Mak Med. 1996
• K. de Walden Gałuszko Wybrane zagadnienia psychoonkologii i psychotanatologii Wyd. Uniwersytetu Gdańsk 1993

• Międzynarodowa Unia Przeciwrakowa Onkologia kliniczna tłum. J. Buraczewska, H.Kołodziejska wyd. IV, PZWL, Warszawa 1992

• T .L.Beauchamps, J .F. Childress Zasady etyki medycznej. Warszawa Książka i Wiedza 1997

• Roan Gillan Etyka Lekarska - problemy filozoficzne tłum A.Alichniewicz, A.Szczęsna PZWL, Warszawa 1997

• W. Badura Machej red. Psychologiczne aspekty śmierci i umierania Ośrodek Interwencji Kryzysów Kraków 1993

• M. Niedośpiał Wzory testamentów z komentarzem Wyd. STO Bielsko-Biała 1994.

• Karta Praw Pacjenta, Komunikat MziOS z 11.XII.1998r.

• Stanowisko Krajowej Rady Opieki Paliatywnej i Hospicyjnej przy MziOS w sprawie eutanazji. Nowotwory 1996, 4, 792.

• Standard produktów i świadczeń kontraktowanych przez Kasy Chorych w specjalności medycyna paliatywna. Nowa Medycyna. Rok VI, 1999.

• Kodeks Etyki Lekarskiej

• D. Doyle, G.W. Hanks, N. McDonald ed. Oxford Textbook of Palliative Medicine Oxford University Press II edit. 1998

• R.G.Twycross Cancer Pain Relief Oxford 1995
• R. Woodruff Symptom control in advanced cancer Asperula PTY Melbourne 1997
• Standard s and Accreditation Committee Medical Guidelines Task Force Medical Guidelines for Determining Prognosis in Selected Non-Cancer Diseases National Hospice Organization USA II edit.1996
• HELP - Helpful Essential Links to Palliative care Centre for Medical Education, University Dundee in conjunction with Perspective, LONDON 1995 (2nd edition)
• C. F .B. Regnard, S. Tempest A guide to Symptom Relief in Advanced Cancer (fourth edition) Hochland and Hochland Ltd. England 1998
• M.Fallon, B. O'Neill edit. ABC ofPalliative care London 1998
• R.G. Twycross, Wilcock and Thorp Palliative Care Formulary Radcliffe Medical Press

• Nowotwory

• Nowa Medycyna
• Onkologia Polska
• Medycyna Praktyczna
• Medycyna Po Dyplomie

• Palliative Medicine

• European Journal of Palliative Care
• Journal of Pain and Symptom Control
• Progress in Palliative Medicine

• E. Kuebler Ros s E. Rozmowy o śmierci i umieraniu tłum. I.Doleżal-Nowicka Wyd.Media Rodzina Poznań II wyd. 1998

• E. Kuebler Ros s . Życiodajna śmierć tłum. Księgarnia św. Wojciecha Poznań 1996
• J. Drążkiewicz . W stronę człowieka umierającego - o ruchu hospicyjnym w Polsce Uniwersytet Warszawski, Instytut Socjologii 1983
• H. Bortnowska red. Sens choroby, sens śmierci, sens życia wyd .III Znak 1993 Kraków
• S.B.Nuland Jak umieramy - refleksje na temat ostatnich chwil naszego życia" tłum. M. Lewandowska wyd. PRIMA Warszawa 1996
• J. Barraclough Rak i emocje tłum .J. Łuczak. J. Andrzejewska wyd. SANMEDICA
• Warszawa 1997
• V. i R. Zorza. Sposób na umieranie - żyć do końca tłum. R. Wermuth Media Rodzina, Poznań 1999
• J. Drażba . Za parawanem powiek Media Rodzina Poznań 1995
• M. De Hennezel Śmierć z bliska tłum. A.J. Brzozowscy Znak Kraków 1998
• S. Levine Kto umiera? - sztuka świadomego życia i świadomego umierania tłum. B. Kuchta i A. Dobrzańska wyd. E. Korczewska Warszawa 1996
• M. Gałuszko, K. Szewczyk red. "Umierać bez lęku" PWN Warszawa 1996
• Ostrowska. Śmierć w doświadczeniu jednostki i społeczeństwa Instytut Filozofii i Socjologii PAN Warszawa 1991
• C.M. Sanders Powrót nadziei (jak sobie radzić z cierpieniem i pustką po stracie bliskiej osoby) tłum. E. Knoll Gdańskie Tow. Psychologiczne 1996
• Ch.Barnard Godne życie, godna śmierć tłum. J.K.Kelus wyd. Jacek Santorski & CO Warszawa 1996
• Eutanazja; perspektywa religijno-medyczno-prawna; Etyka u kresu życia. Materiały Ogólnopolskiego Sympozjum KUL marzec 1996
• K. Wilber: Śmiertelni nieśmiertelni wyd. Jacek Santorski,1996

• Zakładanie cewnika zewnątrzoponowego - 5

• Zakładanie cewnika podpajęczynówkowego - 2

• Zakładanie cewników, portów do ośrodkowego układu żylnego - 3

• Neuroliza splotu trzewnego, splotów odcinka szyjnego i piersiowego - 3

• Wykonywanie blokad nerwów obwodowych, nerwów współczulnych i pni nerwowych - 5

 

• Zastosowanie kremu Emla

• Założenie wkłucia podskórnego przy użyciu zestawu "motylek"
• Obsługa cewników zewnątrzoponowych
• Przygotowanie zestawu leków do infuzora, obsługa strzykawek bateryjnych oraz podawanie leków podskórnie i dożylnie
• Obsługa pompy PCA
• Infuzja płynów elektrolitowych, krwi, płynów krwiozastępczych, leków
• Toaleta tchawicy i drzewa oskrzelowego u chorych z tracheostomią, wymiana rurki tracheostomijnej
• Obsługa pulsoksymetru
• Prowadzenie tlenoterapii (obsługa koncentratora tlenu)
• Podawanie leków przy pomocy nebulizatorów
• Wykonanie nakłucia jamy opłucnej i upust płynu, pleurodeza
• Pielęgnacja jamy ustnej
• Zakładanie sondy żołądkowej
• Obsługa sondy żołądkowej i gastrostomii
• Obsługa stomii, wymiana worka stomijnego
• Badanie per rectum, wykonywanie lewatywy, ewakuacja mas kałowych
• Wykonanie1nakłucia jamy otrzewnej i upust płynu
• Cewnikowanie, nakłucie pęcherza moczowego, obsługa cewnika
• Obsługa nefrostomii i urofixu
• Opatrywanie owrzodzeń grzybiastych, przetok, zwalczanie przykrego zapachu
• Profilaktyka i leczenie odleżyn
• Stosowanie krótkotrwałej i ciągłej, kontrolowanej sedacji lub dożylnego znieczulenia ogólnego u chorych z trudnymi do opanowania objawami
• Wyłączenie punktów bolesnych i "spustowych" przy zastosowaniu środka o miejscowym działaniu znieczulającym
• Ciągły blok przy zastosowaniu pompy infuzyjnej z użyciem leków o działaniu miejscowo znieczulających
• Unieruchomianie złamań
• Dobór sprzętu rehabilitacyjnego
• Fizjoterapia obrzęku limfatycznego
• Opieka nad chorym w warunkach domowych

4. Metody oceny wiedzy i umiejętności praktycznych

• konsultant wojewódzki w dziedzinie medycyny paliatywnej,

• przedstawiciel Polskiego Towarzystwa Opieki Paliatywnej,
• przedstawiciel okręgowej rady lekarskiej
• przedstawiciek wojewody,
• przedstawiciel akademii medycznej z właściwego regionu.

• zakresu materiału z jakim zetknął się kandydat podczas dotychczasowej edukacji medycznej,

• planowanej specjalizacji,
• transformacji ochrony zdrowia,
• motywacji podjęcia specjalizacji w tej dziedzinie.

• zatrudniać przynajmniej dwóch lekarzy z tytułem specjalisty medycyny paliatywnej (lub lekarzy, którym minister zdrowia powierzył obowiązki lekarza specjalisty w dziedzinie medycyny paliatywnej),

• posiadać w swojej strukturze:

- paliatywny lub hospicyjny oddział stacjonarny,
- poradnię opieki paliatywnej lub hospicyjnej,
- zespół opieki domowej z 24 godzinnym dyżurem,
- ośrodek leczenia obrzęku limfatycznego(zalecane),
- ośrodek opieki dziennej(zalecane),
- ośrodek udzielania pomocy osieroconym.

• udzielać odpowiedniej liczby świadczeń dla umożliwienia zrealizowania programu specjalizacji

• posiadać doświadczenie w kształceniu podyplomowym, bibliotekę naukową, odpowiedni sprzęt i bazę lokalową do prowadzenia zajęć dydaktycznych

(c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa  2000