CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA
PODYPLOMOWEGO

Program specjalizacji
z
ONKOLOGII KLINICZNEJ
 
 

Warszawa 1999

(c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 1999

Program specjalizacji przygotował zespół ekspertów:

Dr med. Maciej Krzakowski - konsultant krajowy ds. onkologii ogólnej
Dr med. Piotr Siedlecki - prezes Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej
Prof. dr hab. Med. Marek Pawlicki - Centrum Onkologii - Instytut w Krakowie
Dr med. Jerzy Załuski - Wielkopolskie Centrum Onkologii w Poznaniu
Dr med. Tadeusz Pieńkowski - Centrum Onkologii - Instytut w Warszawie

1. Cel studiów specjalizacyjnych

Uzyskanie wiedzy i umiejętności praktycznych, niezbędnych do

• samodzielnego prowadzenia leczenia systemowego chorych na nowotwory złośliwe, jako wyłącznej metody leczenia oraz stosowanej w skojarzeniu z innymi metodami,
• samodzielnego kierowania oddziałami klinicznymi, szpitalnymi i przychodniami zajmującymi się leczeniem systemowym nowotworów złośliwych,
• kierowania specjalizacją w zakresie onkologii klinicznej w przypadku posiadania odpowiednich warunków do prowadzenia szkolenia, które określone są szczegółowo w części III (Warunki kwalifikacji jednostek organizacyjnych do prowadzenia specjalizacji),
• prowadzenia kształcenia przed i podyplomowego w zakresie onkologii klinicznej,
• prowadzenia czynności konsultacyjnych w zakresie onkologii klinicznej na zlecenie konsultanta krajowego.

2. Wymagana wiedza

Epidemiologia nowotworów

• zachorowalność i umieralność na nowotwory złośliwe w Polsce i innych krajach,
• struktura zachorowań, tendencje w zakresie wskaźników zachorowalności i umieralności,
• wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na występowanie nowotworów,
• zasady rejestracji nowotworów w Polsce,
• działania zapobiegawcze (profilaktyka pierwotna i wtórna).

Podstawy biologii molekularnej nowotworów

• znaczenie onkogenów w procesie powstawania nowotworów,
• podstawy genetyki nowotworów,
• znaczenie zjawisk cyklu komórkowego w leczeniu nowotworów,
• patogeneza powstawania przerzutów i naciekania miejscowego,
• znaczenie heterogenności komórkowej w nowotworach,
• wpływ mechanizmów immunologicznych na leczenie nowotworów,
• przewidywanie wrażliwości komórek nowotworowych na leczenie.

Patomorfologia nowotworów

• podstawy klasyfikacji i mianownictwa nowotworów,
• właściwości biologiczne nowotworów,
• znaczenie stopni złośliwości i zróżnicowania nowotworów w procesie leczenia,
• wpływ czynników patomorfologicznych na rokowanie.

Diagnostyka nowotworów

• współczesne metody rozpoznawania nowotworów w stadium przedinwazyjnym i stadium inwazyjnym,
• metody monitorowania przebiegu leczenia z uwzględnieniem skuteczności i racjonalności ekonomicznej.

Obraz kliniczny nowotworów złośliwych

• kliniczne cechy poszczególnych nowotworów,
• umiejętność wiązania cech morfologicznych i klinicznych w prowadzeniu leczenia.

Zasady leczenia nowotworów złośliwych:

a) podstawy leczenia chirurgicznego nowotworów

• miejsce leczenia chirurgicznego w skojarzonym leczeniu nowotworów złośliwych,
• pojęcia anatomicznej i biologicznej możliwości prowadzenia leczenia chirurgicznego,
• wskazania i przeciwskazania do leczenia chirurgicznego o założeniu radykalnym i paliatywnym,
• chirurgiczne leczenie nowotworów pierwotnych i wtórnych (wznowy i przerzuty),
• wskazania do leczenia chirurgicznego oszczędzającego i sposoby kojarzenia z innymi metodami leczenia,
• ocena wyników leczenia chirurgicznego oraz skojarzonego z udziałem leczenia chirurgicznego,

b) podstawy leczenia promieniam

• podstawy teoretyczne (fizyczne i biologiczne) leczenia promieniami,
• promienioczułość tkanek zdrowych i promienioczułość oraz promieniouleczalność tkanek nowotworowych,
• wskazania i przeciwskazania do stosowania leczenia promieniami jako jedynej metody leczenia,
• zasady kwalifikacji do leczenia skojarzonego z udziałem napromieniania (leczenie promieniami przed i pooperacyjne,
• leczenie promieniami skojarzone z farmakologicznym leczeniem systemowym), zasady prowadzenia leczenia promieniami o założeniu radykalnym i paliatywnym,
• ocena działań niepożądanych leczenia promieniami oraz skojarzonego i sposoby przeciwdziałania,
• ocena wyników leczenia promieniami, 

c) leczenie farmakologiczne

• podstawy biologiczne leczenia systemowego (chemioterapia, hormonoterapia, immunoterapia, leczenie wspomagające),
• właściwości farmakologiczne oraz podział i mechanizmy działania leków stosowanych w chemioterapii i hormonoterapii nowotworów złośliwych,
• kliniczna wartość leków stosowanych w chemioterapii i hormonoterapii nowotworów złośliwych,
• metody oceny skuteczności leczenia systemowego,
• ocena odległych wyników,
• działania niepożądane w związku z leczeniem systemowym i sposoby zapobiegania oraz ich leczenia (leczenie wspomagające ze szczególnym uwzględnieniem leczenia zakażeń, stosowania cytokin krwiotwórczych, leczenia przeciwwymiotnego, stosowania leków hamujących osteolizę, leczenia powikłań metabolicznych, leczenia bólów),
• cel i metody kojarzenia leczenia systemowego z innymi sposobami leczenia nowotworów,
• zasady wprowadzania nowych leków do codziennej praktyki klinicznej,
• podstawy nowych koncepcji związanych z leczeniem systemowym nowotworów złośliwych,
• podstawy farmakoekonomiki w leczeniu nowotworów.

• Zasady medycyny ratunkowej - znajomość sposobów udzielania pomocy doraźnej i reanimacji.
• Zasady krwiolecznictwa.
• Podstawy rehabilitacji chorych na nowotwory po leczeniu i oceny jakości życia chorych na nowotwory ze szczególnym uwzględnieniem leczonych systemowo.
• Zasady systemu walki z nowotworami w Polsce, organizacja i struktura placówek sieci onkologicznej, zasady współpracy międzyośrodkowej.
• Podstawy orzecznictwa lekarskiego w zakresie onkologii, orzekanie o czasowej i trwałej niezdolności do pracy.
• Przepisy dotyczące odpowiedzialności cywilnej i karnej lekarza.
• Znajomość zasad deontologii.

3. Wymagane umiejętności praktyczne

• Interpretacja wyników badań laboratoryjnych (morfologii krwi, biochemicznych badań krwi, koagulogramu, badania moczu, posiewów, badań poziomu markerów surowiczych, badań radiologicznych i radioimmunologicznych, badań scyntygraficznych, badań cytologicznych i histopatologicznych),
• Pobieranie materiału do badań cytologicznych i histopatologicznych, pobieranie szpiku, wykonywanie nakłuć jam ciała i nakłucia lędźwiowego,
• Podstawy oceny dna oka, badania laryngologicznego oraz neurologicznego,
• Wykonanie nakłuć odbarczających oraz podawanie leków miejscowo (dojamowo i dokanałowo),
• Planowanie procesu diagnostycznego,
• Planowanie leczenia systemowego, jako leczenia wyłącznego oraz elementu leczenia skojarzonego ze szczególnym uwzględnieniem konieczności indywidualizacji tego leczenia,
• Planowanie i prowadzenie leczenia ze szczególnym uwzględnieniem przeciwdziałania występowaniu działań niepożądanych,
• Znajomość podstaw prowadzenia badań klinicznych w onkologii i zasad tzw. ?Dobrej Praktyki Lekarskiej? w tym zakresie.

4. Formy zdobywania wiedzy i umiejętności praktycznych

Kurs wprowadzający

Kurs wprowadzający pięciodniowy w pierwszym roku trwania kształcenia specjalizacyjnego,

zakres kursu - podstawy teoretyczne leczenia systemowego i jego praktyczne zastosowania,

miejsce - Centrum Onkologii - Instytut w Warszawie.

Kursy obowiązkowe

• kurs w dziedzinie hematologii organizowany przez CMKP we współpracy z Instytutem Hematologii w Warszawie lub inną wyznaczoną placówką (lub staż cząstkowy w klinice lub oddziale hematologii),
• kurs w dziedzinie radiodiagnostyki organizowany przez CMKP we współpracy z Centrum Onkologii w Warszawie lub inną wyznaczoną placówką (lub staż cząstkowy w zakładzie radiodiagnostyki),
• kurs w dziedzinie patologii nowotworów organizowany przez Centrum Onkologii- Instytut w Warszawie oraz oddziały w Krakowie i Gliwicach,
• kursy w poszczególnych działach onkologii organizowane przez Centrum Onkologii- Instytut w Warszawie oraz oddziały w Krakowie i Gliwicach,
• kursy w zakresie onkologii organizowane przez CMKP,
• kursy w ramach Polskiej Szkoły Onkologii.

Formy samokształcenia

Studiowanie piśmiennictwa

Zalecane podręczniki

• Chemioterapia onkologiczna dorosłych i dzieci? red. G. Madej,
• Cancer - principles & practice of oncology? red. V.T. De Vita,
• "Oxford Textbook of Oncology", red. Peckham, Pinedo, Veronese
• Standardy leczenia systemowego nowotworów złośliwych u dorosłych w Polsce, red. M. Krzakowski, P. Siedlecki.

Czasopisma

• "Nowotwory", "Seminars in Oncology", "Journal of Clinical Oncology", "Cancer" i inne dostępne.

Działalność w towarzystwach lekarskich

• Czynny udział w działalności naukowej Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i Polskiego Towarzystwa Onkologicznego.
• Wygłoszenie 2 referatów na posiedzeniach naukowych Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej lub posiedzeniach naukowo-szkoleniowych jednostki, w której prowadzone jest kształcenie,

Kształcenie w miejscu pracy

• uczestniczenie w obchodach lekarskich,
• udział w klinicznych posiedzeniach naukowych i seminariach.

Przygotowanie pracy poglądowej

• Przygotowanie pisemnej pracy poglądowej na wybrany temat dotyczący leczenia nowotworów (wskazane opublikowanie w czasopiśmie naukowym).

Staże kierunkowe

• Staż w klinice lub oddziale chemioterapii 12 miesięcy,
• Staż w przychodni chemioterapii 9 miesięcy,
• Staż w klinice lub oddziale radioterapii 4 miesiące,
• Staż w klinice lub oddziale chirurgii onkologicznej 3 miesiące,
• Staż w klinice lub oddziale ginekologii onkologicznej 3 miesiące,
• Staż w zakładzie patologii nowotworów (lub kurs) 1 miesiąc,
• Staż w zakładzie radiodiagnostyki (lub kurs) 1 miesiąc,
• Staż w klinice lub oddziale hematologii (lub kurs) 1 miesiąc,
• Staż w zakładzie farmakologii klinicznej (lub kurs) 1 miesiąc,
• Staż w zakładzie immunologii klinicznej (lub kurs) 1 miesiąc,

Ogółem 36 miesięcy.

5. Kształcenie w wykonywaniu zabiegów i procedur medycznych

Wykaz i liczba procedur i zabiegów medycznych, które specjalizujący się lekarz ma obowiązek samodzielnie wykonać.

Wykonywanie pod kierunkiem kierownika specjalizacji lub osoby wyznaczonej

Interpretowanie wyników badań laboratoryjnych:

• morfologii krwi,
• biochemicznych badań krwi,
• koagulogramu,
• badania moczu, posiewów,
• badań stężenia markerów surowiczych,
• badań radiologicznych i radioimmunologicznych,
• badań scyntygraficznych, 
• badań cytologicznych i histopatologicznych),

• Pobieranie materiału do badań cytologicznych i histopatologicznych,
• Pobierania szpiku,
• Wykonywanie nakłuć jam ciała
• Wykonywanie nakłucia lędźwiowego,
• Ocena dna oka, 
• Badanie laryngologiczne
• Badanie neurologiczne,
• Wykonanie nakłuć odbarczających
• Podawanie leków miejscowo (dojamowo i dokanałowo),
• Planowanie procesu diagnostycznego,
• Planowanie leczenia systemowego, jako leczenia wyłącznego oraz elementu leczenia skojarzonego ze szczególnym uwzględnieniem konieczności indywidualizacji tego leczenia,
• Planowanie i prowadzenia leczenia ze szczególnym uwzględnieniem przeciwdziałania występowaniu działań niepożądanych.

6. Czas trwania specjalizacji

Specjalizacja w onkologii klinicznej trwa zgodnie z czasem trwania staży kierunkowych - 36 miesięcy. Okres ten może zostać skrócony w przypadku niemożności odbycia stażu kierunkowego, w przypadku którego istnieje możliwość zamiennego odbycia kursu zakończonego zaliczeniem.

7. Metody oceny wiedzy i umiejętności praktycznych

Kolokwia

• kolokwia z onkologii klinicznej (przynajmniej 10) - zaliczenie u kierownika specjalizacji
• kolokwium z chemioterapii,
• kolokwium z radioterapii,
• kolokwium z chirurgii onkologicznej,
• kolokwium z ginekologii onkologicznej,
• kolokwium z patologii nowotworów,
• kolokwium z radiodiagnostyki,
• kolokwium z hematologii,
• kolokwium z farmakologii klinicznej,
• kolokwium z immunologii klinicznej,
• kolokwium z prawa medycznego,
• kolokwium z promocji zdrowia.

Sprawdziany umiejętności praktycznych

Zaliczenie sprawdzianów z zakresu umiejętności praktycznych.

Ocena pracy poglądowej

Ocena pracy poglądowej dotyczącej leczenia nowotworów.

8. Znajomość języków obcych

Oczekuje się, że specjalizujący się lekarz wykaże się praktyczną znajomością przynajmniej jednego z języków: angielskiego, francuskiego lub niemieckiego.

9. Postępowanie kwalifikacyjne dla lekarzy ubiegających się o rozpoczęcie specjalizacji w onkologii klinicznej

Postępowanie kwalifikacyjne przeprowadza komisja kwalifikacyjna ds. specjalizacji w skład której wchodzą:

• właściwy konsultant regionalny
• przedstawiciel Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej
• przedstawiciel okręgowej rady lekarskiej
• przedstawiciel akademii medycznej z właściwego regionu,
• przedstawiciel wojewody.

Komisja ocenia wnioski pod względem formalnym i ustala listę lekarzy, którzy uzyskają zgodę na rozpoczęcie specjalizacji.

W przypadku postępowania konkursowego (jeżeli specjalizacja ma być realizowana w ramach rezydentury lub gdy liczba kandydatów przekracza liczbę przewidzianych miejsc szkoleniowych) organizowany jest egzamin testowy a następnie komisja przeprowadza rozmowy kwalifikacyjne. Jeżeli do konkursu przystępuje duża liczba lekarzy powoływane są zespoły podległe komisji.

Celem rozmowy kwalifikacyjnej jest ocena czynników, które są powodem ubiegania się o rozpoczęcie specjalizacji w dziedzinie onkologii klinicznej. W szczególności rozmowa dotyczy następujących zagadnień:

• podstawy epidemiologii nowotworów złośliwych,
• dotychczasowe doświadczenia w zakresie rozpoznawania i leczenia chorych na nowotwory złośliwe,
• umiejętność organizacji pracy oraz pracy w zespole,
• możliwości podejmowania samodzielnych decyzji i odpowiedzialności za decyzje swoje oraz powierzonego sobie zespołu,
• zainteresowanie stałym rozwijaniem swojego poziomu wiedzy w oparciu o korzystanie z podręczników i czasopism fachowych oraz czynne uczestnictwo w konferencjach naukowych,
• umiejętność krytycznej oceny nabytych w wyżej wymieniony sposób informacji.

Egzamin testowy opracowany przez Krajową Radę Egzaminów Lekarskich organizuje i przeprowadza kierownik wojewódzkiego ośrodka metodyczno-organizacyjnego.

Komisja kwalifikacyjna ds. specjalizacji w oparciu o wyniki testu i rozmowy kwalifikacyjnej ustala listę rankingową służącą do wypełnienia miejsc szkoleniowych.

10. Warunki kwalifikacji jednostek organizacyjnych do prowadzenia specjalizacji w onkologii klinicznej

Jednostki organizacyjne, które mogą prowadzić kształcenie specjalizacyjne w dziedzinie onkologii klinicznej i tym samym mogą na mocy decyzji ministra zdrowia i opieki społecznej zostać wpisane na listę jednostek prowadzących wymienioną wyżej specjalizację muszą odpowiadać następującym warunkom:

1. Posiadać w swojej strukturze klinikę lub oddział szpitalny o profilu odpowiadającym onkologii klinicznej (według poprzedniej nazwy - klinikę lub oddział chemioterapii nowotworów).
   
2. Posiadać w swojej strukturze przychodnię o profilu odpowiadającym onkologii klinicznej z możliwością prowadzenia leczenia w warunkach tzw. szpitala dziennego.
   
3. Zatrudniać w komórkach organizacyjnych w pełnym wymiarze przynajmniej 2 lekarzy z tytułem specjalisty w dziedzinie onkologii klinicznej lub według poprzedniej nazwy z tytułem specjalisty w dziedzinie chemioterapii nowotworów. Jeśli jedna z osób wymienionych wyżej ma być kierownikiem specjalizacji, to muszą być spełnione warunki odpowiedniego kierowania przebiegiem kształcenia (jeden kierownik specjalizacji lub kierujący stażem kierunkowym może prowadzić jednocześnie kształcenie nie więcej niż 3 lekarzy, czas przeznaczony na kształcenie i ocenę jego postępu nie może być mniejszy niż 20 godzin tygodniowo).
   
4. Posiadać w swojej strukturze zakład patomorfologii będący w stanie prowadzić diagnostykę nowotworów złośliwych, a także prowadzić dydaktykę w zakresie patomorfologii nowotworów.
   
5. Posiadać w swojej strukturze zakład radiodiagnostyki o pełnym profilu odpowiadającym potrzebom diagnostyki nowotworów złośliwych.
6. Posiadać w swojej strukturze zakład diagnostyki laboratoryjnej o pełnym profilu odpowiadającym potrzebom diagnostyki w zakresie onkologii klinicznej.
   
7. Udzielać odpowiedniej liczby świadczeń zdrowotnych (odpowiednia liczba chorych leczonych oraz możliwie pełny zakres jednostek chorobowych) w celu możliwości sprawnego realizowania programu specjalizacji w dziedzinie onkologii klinicznej.
   
8. Posiadać odpowiednie wyposażenie i możliwości lokalowe do prowadzenia zajęć dydaktycznych (teoretycznych i praktycznych).
   

(c) Copyright by Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Warszawa 1999