Od medycyny społecznej do zdrowia publicznego. 55 lat tradycji i 30 lat Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP
W 2026 roku Szkoła Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego obchodzi trzydziestolecie istnienia. Jej bezpośrednie korzenie instytucjonalne sięgają 1951 roku, kiedy w powojennej Warszawie powstała Katedra i Zakład Organizacji Ochrony Zdrowia. Jubileusz zbiega się również z 100 rocznicą otwarcia Państwowej Szkoły Higieny w Warszawie, symbolicznie przypominając o jeszcze dłuższej tradycji polskiej medycyny społecznej i zdrowia publicznego. Przez kolejne dziesięciolecia zmieniały się instytucje, programy kształcenia i wyzwania zdrowotne. Wspólny pozostawał jednak zasadniczy cel: przygotowywanie kadr zdolnych do organizowania systemu ochrony zdrowia i podejmowania działań na rzecz zdrowia całego społeczeństwa.
Historia instytucjonalnych poprzedników Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP rozpoczyna się w 1951 r. Polska odbudowywała wówczas system ochrony zdrowia po zniszczeniach II wojny światowej. Oprócz lekarzy zajmujących się diagnostyką i leczeniem potrzebowała także specjalistów przygotowanych do organizowania opieki zdrowotnej, planowania jej rozwoju i zarządzania ograniczonymi zasobami.
W odpowiedzi na te potrzeby w 1951 r. na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Warszawie utworzono Katedrę i Zakład Organizacji Ochrony Zdrowia. Jej pierwsza siedziba znajdowała się w budynku Państwowego Zakładu Higieny przy ulicy Chocimskiej 24.
Było to miejsce szczególne dla historii polskiej medycyny społecznej i zdrowia publicznego, których ważny etap rozwoju przypadł na okres międzywojenny. W 1926 r., dokładnie 100 lat przed obecnym jubileuszem, przy Państwowym Zakładzie Higieny uroczyście otwarto Państwową Szkołę Higieny, jeden z pierwszych tego rodzaju ośrodków w Europie. Było to nowatorskie przedsięwzięcie II Rzeczypospolitej, zrealizowane przy wsparciu Fundacji Rockefellera, łączące kształcenie kadr służby zdrowia z działalnością naukową i badawczą Państwowego Zakładu Higieny.
Z działalnością tej instytucji związany był profesor Marcin Kacprzak, jeden z pionierów polskiej medycyny społecznej, zajmujący się epidemiologią, higieną, edukacją zdrowotną i organizacją ochrony zdrowia. W Państwowej Szkole Higieny kierował Oddziałem Epidemiologii i Statystyki oraz prowadził działalność dydaktyczną. Jego działalność miała także wymiar międzynarodowy – w 1946 r. znalazł się w gronie 16 ekspertów uczestniczących w przygotowaniu projektu konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia.
Pierwszym kierownikiem Katedry został Jerzy Krupiński, lekarz o niezwykłej biografii. Podczas okupacji przebywał w warszawskim getcie, z którego udało mu się uciec w 1942 r. Następnie działał w konspiracji, a od 1944 r. służył w wojskowej służbie zdrowia. Po wojnie kontynuował karierę wojskową i kształcenie medyczne, między innymi w Akademii Wojskowo-Medycznej w Leningradzie. Katedrą kierował do 1960 r.
Początki Katedry wpisywały się w znacznie szerszy proces budowania polskiego systemu kształcenia podyplomowego lekarzy. W 1953 r. utworzono Instytut Doskonalenia i Specjalizacji Kadr Lekarskich, którego pierwszym dyrektorem został Marcin Kacprzak. W 1957 r. Instytut przekształcono w Studium Doskonalenia Lekarzy Akademii Medycznej w Warszawie.
W 1960 r. do Studium przeniesiono Katedrę Organizacji Ochrony Zdrowia. Jej kierownictwo objął profesor Bogusław Kożusznik – lekarz pochodzący ze Śląska Cieszyńskiego, podczas II wojny światowej związany z polskimi władzami w Londynie, gdzie pełnił funkcję lekarza naczelnego Polskiej Marynarki Handlowej. Po wojnie był między innymi posłem na Sejm, wiceministrem zdrowia i pierwszym Głównym Inspektorem Sanitarnym.
Rok 1971. Studium Medycyny Społecznej dla całej Polski
Kolejny etap historii instytucji rozpoczął się w 1971 r., kiedy to na bazie Studium Doskonalenia Lekarzy, utworzono Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, którego pierwszym dyrektorem został profesor Edward Rużyłło.
Z inicjatywy Rużyłły i Kożusznika, na bazie dotychczasowej Katedry, utworzono Studium Medycyny Społecznej CMKP. Jego pierwszym kierownikiem został Bogusław Kożusznik.
Studium od początku miało zadania o zasięgu ogólnopolskim. Przez wiele lat pozostawało jedynym w Polsce ośrodkiem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne II stopnia w organizacji ochrony zdrowia. Rocznie specjalizację w tej dziedzinie uzyskiwało około 90 osób.
Nie była to działalność ograniczona do przekazywania wiedzy akademickiej. Studium przygotowywało kadry kierownicze dla systemu zintegrowanej opieki zdrowotnej rozwijanego w Polsce w latach siedemdziesiątych. Kształcili się tu przyszli dyrektorzy zespołów opieki zdrowotnej oraz wojewódzkich szpitali zespolonych.
W modelu tym zakładano organizacyjne powiązanie różnych poziomów opieki zdrowotnej — od lecznictwa podstawowego po opiekę specjalistyczną i szpitalną. Choć rozwiązania systemowe tamtego okresu funkcjonowały w odmiennych realiach politycznych i gospodarczych, samo zagadnienie koordynacji i integracji opieki pozostaje jednym z aktualnych wyzwań polityki zdrowotnej.
W 1978 r. kierownictwo Studium objął profesor Marek Sanecki, lekarz i ekspert Światowej Organizacji Zdrowia. W kolejnych latach rozszerzano strukturę organizacyjną placówki oraz programy dydaktyczne. W 1984 r. liczba zakładów wzrosła z sześciu do ośmiu, a działalność szkoleniowa objęła również specjalizację I stopnia w medycynie społecznej.
Warszawskie Bielany. Miejsce nauki i spotkań
Ogólnopolska działalność Studium miała swoje centrum na warszawskich Bielanach.
Od 1971 r. jego siedzibą był budynek przy ulicy Kleczewskiej 61/63, w którym wcześniej mieścił się komisariat Milicji Obywatelskiej. Budynek wzniesiono po II wojnie światowej na fundamentach nieukończonego przedwojennego Domu Zdobyczy Robotniczej. Historia tego miejsca odzwierciedla przemiany, jakim podlegała powojenna Warszawa, a zarazem pokazuje, jak instytucje naukowe i dydaktyczne adaptowały przestrzenie służące wcześniej zupełnie innym celom.
Zaledwie kilka kroków dalej, przy ulicy Schroegera 82, działał Dom Lekarza, otwarty 7 marca 1957 r. na potrzeby uczestników szkoleń podyplomowych.
Atmosferę tamtych czasów oddaje relacja „Życia Warszawy” z 8 marca 1957 r., poświęcona otwarciu budynku. W trzypiętrowym Domu Lekarza przygotowano 120 dwu- i trzyosobowych pokoi dla 280 uczestników kursów. Do dyspozycji mieszkańców pozostawały jadalnia, świetlica z radiem i telewizorem, zaopatrzona w gazety i czasopisma, niewielki bar kawowy oraz biblioteka licząca około sześciu tysięcy tytułów książek, w większości zagranicznych, i 320 czasopism naukowych, w tym 212 zagranicznych. Na poszczególnych piętrach przewidziano również pomieszczenia do cichej nauki.
W prasowej relacji zwracano uwagę nie tylko na funkcjonalność, lecz także na warunki pobytu lekarzy. Wszystko miało być urządzone tak, aby mieszkańcy czuli się możliwie najlepiej. Szczególną atrakcją był wówczas telewizor, co dziś stanowi wymowny znak epoki.
Z historią tego fragmentu Bielan związani byli architekci Maria i Kazimierz Piechotkowie, projektanci pobliskich powojennych osiedli mieszkaniowych i obiektów związanych z kształceniem lekarzy. Na ich zamówienie artyści plastycy Hanna i Gabriel Rechowiczowie przygotowali część dekoracji, obejmujących malowidła ścienne i kotary w świetlicy Domu Lekarza. Pokazuje to, że projektując zaplecze edukacyjne, przywiązywano wagę również do estetyki przestrzeni wspólnych.
Dziś, w epoce webinarów i kursów online, ten model kształcenia może wydawać się odległy. Wielotygodniowe szkolenia stacjonarne były jednak czymś więcej niż okazją do zdobywania wiedzy. Lekarze z różnych części kraju nie tylko uczestniczyli we wspólnych zajęciach, lecz także mieszkali razem, wymieniali doświadczenia i budowali relacje zawodowe.
Międzynarodowe inspiracje i zmieniające się rozumienie zdrowia
Choć Studium Medycyny Społecznej było silnie związane z krajowym systemem ochrony zdrowia, tradycja środowiska, z którego się wywodziło, miała także wymiar międzynarodowy.
Obok Marcina Kacprzaka ważną rolę w międzynarodowych organizacjach zdrowotnych odgrywał również Bogusław Kożusznik, który w 1948 r. został członkiem pierwszej Rady Wykonawczej WHO, a w późniejszych latach pełnił również funkcję wiceprzewodniczącego ówczesnej Rady Zarządzającej UNICEF. Z WHO współpracowali także kolejni kierownicy Studium i Szkoły.
W drugiej połowie XX wieku zmieniała się równocześnie międzynarodowa debata o zdrowiu publicznym. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych coraz silniej akcentowano znaczenie czynników wykraczających poza dostępność świadczeń medycznych.
Raport Lalonde’a z 1974 r. zwracał uwagę na rolę stylu życia, środowiska i biologicznych uwarunkowań zdrowia. Deklaracja z Ałma-Aty z 1978 r. podkreślała znaczenie podstawowej opieki zdrowotnej, sprawiedliwości społecznej i uczestnictwa społeczności. Raport Blacka z 1980 roku dokumentował utrzymywanie się społecznych nierówności zdrowotnych, a Karta Ottawska z 1986 roku rozwijała koncepcję promocji zdrowia, w tym działań międzysektorowych i polityk publicznych sprzyjających zdrowiu.
Idee te nie pojawiły się całkowicie od nowa. Społeczne uwarunkowania zdrowia i znaczenie profilaktyki były przedmiotem zainteresowania medycyny społecznej już wcześniej. W kolejnych dekadach zyskały jednak nowe znaczenie w międzynarodowej polityce zdrowotnej i kształceniu kadr.
Przemiany te, wraz z transformacją ustrojową w Polsce, stworzyły kontekst dla kolejnego etapu rozwoju instytucji.
Rok 1996. Od Studium do Szkoły Zdrowia Publicznego
W 1991 r. kierownictwo Studium Medycyny Społecznej objął profesor Andrzej Wojtczak – internista i nefrolog, ekspert Światowej Organizacji Zdrowia, uczestnik obrad Okrągłego Stołu oraz były wiceminister zdrowia, pełniący funkcje państwowe zarówno w schyłkowym okresie PRL, jak i po rozpoczęciu transformacji ustrojowej.
Z jego inicjatywy w 1996 r. Studium przekształcono w Szkołę Zdrowia Publicznego CMKP.
Nie była to wyłącznie zmiana nazwy. Rozszerzeniu ulegała misja dydaktyczna placówki. Obok tradycyjnego przygotowywania kadr zarządzających ochroną zdrowia coraz większego znaczenia nabierało rozwijanie kompetencji z zakresu zdrowia publicznego wśród lekarzy różnych specjalności.
Kształcenie zaczęło obejmować szerszy zakres zagadnień, takich jak epidemiologia, promocja zdrowia, profilaktyka, polityka zdrowotna, prawo medyczne, bioetyka czy społeczne uwarunkowania zdrowia. Rozwijano także współpracę zagraniczną, w tym kontakty z Europejskim Stowarzyszeniem Szkół Zdrowia Publicznego (ASPHER).
W latach 1996–2003 Szkołą kierował profesor Jerzy Leowski, lekarz i wieloletni ekspert WHO. Był to okres intensywnej współpracy międzynarodowej, a zagadnienia zdrowia globalnego i polityki zdrowotnej stanowiły ważny element badań oraz kształcenia. Opracowano wówczas pierwszy program szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie zdrowia publicznego, a także koncepcję jednolitego kursu ze zdrowia publicznego dla lekarzy wszystkich specjalności.
Koncepcję tę rozwijano pod kierownictwem profesora Janusza Opolskiego, specjalisty organizacji ochrony zdrowia, związanego z WHO i byłego wiceministra zdrowia. Opolski kierował Szkołą w latach 2003–2004 oraz 2005–2011. W 2005 roku funkcję dyrektora pełniła również profesor Maria Miller.
Istotnym rozszerzeniem działalności Szkoły było wprowadzenie jednolitego kursu ze zdrowia publicznego dla lekarzy odbywających szkolenie specjalizacyjne. Pierwszy taki kurs przeprowadzono w 2004 r. Od tego czasu wiedza o zdrowiu populacji, profilaktyce i funkcjonowaniu systemu ochrony zdrowia miała trafiać nie tylko do przyszłych specjalistów zdrowia publicznego, lecz także do lekarzy podejmujących szkolenie w innych dziedzinach medycyny.
W okresie kierowania Szkołą przez Janusza Opolskiego rozszerzano ponadto działalność dydaktyczną i wydawniczą. Przygotowano publikacje i podręczniki dotyczące różnych zagadnień zdrowia publicznego, w tym dwutomowy podręcznik „Zdrowie publiczne. Wybrane zagadnienia” oraz opracowania z zakresu prawa medycznego. Rozwijano również projekty szkoleniowe współfinansowane ze środków europejskich.
W latach 2011–2018 Szkołą kierowała profesor Dorota Cianciara, specjalistka zdrowia publicznego i promocji zdrowia. W tym okresie kontynuowano rozwój działalności dydaktycznej i badawczej oraz współpracy międzynarodowej. Od 2016 roku realizowano programy kształcenia lekarzy współfinansowane z Programu Operacyjnego Wiedza Edukacja Rozwój.
Od wielotygodniowych kursów do nowoczesnego kształcenia i badań
W kolejnych latach zmieniały się zarówno zakres działalności Szkoły, jak i metody nauczania. Od 2018 do 2024 roku kierował nią profesor Jarosław Pinkas, lekarz związany z organizacją ochrony zdrowia, były wiceminister zdrowia i Główny Inspektor Sanitarny.
W tym okresie rozwijano działalność badawczą oraz nowe formy kształcenia. W 2019 r. uruchomiono kurs specjalizacyjny ze zdrowia publicznego w formule hybrydowej, łączącej zajęcia stacjonarne z nauczaniem na odległość, co pozwalało ograniczyć czas pobytu uczestników w Warszawie.
Podczas pandemii COVID-19 Szkoła rozszerzyła nauczanie zdalne, umożliwiając kontynuację kształcenia specjalizacyjnego mimo ograniczeń dotyczących organizowania zajęć stacjonarnych. Była to istotna zmiana w stosunku do modelu edukacji, w którym udział w kursie wymagał niegdyś wielotygodniowego pobytu w Domu Lekarza.
W latach 2024–2025 funkcję dyrektora-dziekana pełnił profesor Janusz Ostrowski, lekarz, nefrolog i badacz historii medycyny. Od 2025 r. jej dyrektorem-dziekanem jest profesor Piotr Jankowski, internista i kardiolog.
Współczesna Szkoła Zdrowia Publicznego CMKP prowadzi działalność dydaktyczną i naukową w wielu obszarach nauk o zdrowiu. Obejmuje ona między innymi epidemiologię i zdrowie populacyjne, biostatystykę, organizację i ekonomikę ochrony zdrowia, prawo i komunikację medyczną, profilaktykę chorób, promocję zdrowia, medycynę stylu życia oraz zdrowe starzenie się.
Rozszerzyło się również grono odbiorców kształcenia. Obok lekarzy uczestniczą w nim przedstawiciele innych zawodów medycznych, w tym pielęgniarki i położne. Szkoła prowadzi także badania naukowe oraz uczestniczy w krajowych i międzynarodowych projektach badawczych i edukacyjnych.
W 2026 roku Szkoła zatrudnia 43 pracowników, w tym 38 pracowników naukowych, wśród nich 16 samodzielnych pracowników nauki. O skali jej działalności dydaktycznej świadczą dane za rok akademicki 2025/2026, w którym zorganizowano 97 kursów z udziałem 8042 słuchaczy.
W bibliografii dorobku Szkoły za lata 1996–2026 odnotowano 2207 publikacji, z czego 1323, czyli około 60%, powstały w ostatnim dziesięcioleciu. Dane te pokazują, że obok tradycyjnej działalności dydaktycznej istotnym obszarem funkcjonowania Szkoły stały się również badania naukowe.
Znaczenie rozwoju naukowego widać także w szerszym kontekście instytucjonalnym. CMKP uzyskało kategorię naukową A w dyscyplinie nauki o zdrowiu w dwóch kolejnych ewaluacjach.
Historia tworzona przez ludzi
W 2026 r. zbiegają się trzy rocznice: 75 lat od utworzenia Katedry Organizacji Ochrony Zdrowia, 55 lat od powstania Studium Medycyny Społecznej oraz 30 lat od przekształcenia go w Szkołę Zdrowia Publicznego.
Za tymi datami, przemianami organizacyjnymi i osiągnięciami stoją konkretni ludzie – kolejne pokolenia kierowników, nauczycieli akademickich, badaczy oraz pracowników administracyjnych i technicznych.
Od Jerzego Krupińskiego i Bogusława Kożusznika, przez Marka Saneckiego, Andrzeja Wojtczaka i Jerzego Leowskiego, po następne pokolenia kierujące Szkołą – historia instytucji jest również historią przekazywania wiedzy, doświadczeń i odpowiedzialności za rozwój kształcenia medycznego.
O przywiązaniu do tej ciągłości przypomina galeria portretów kierowników w siedzibie Szkoły oraz sala seminaryjna nosząca imię profesora Andrzeja Wojtczaka. Są one świadectwem dbałości o pamięć instytucjonalną i dorobek poprzedników.
Historia Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP obejmuje 75 lat przemian instytucjonalnych, a zarazem wpisuje się w znacznie dłuższą tradycję polskiej medycyny społecznej, której ważnym symbolem pozostaje otwarta 100 lat temu Państwowa Szkoła Higieny.
Przez kolejne dziesięciolecia zmieniały się organizacja i metody kształcenia oraz wyzwania zdrowotne – od powojennej odbudowy systemu ochrony zdrowia po współczesne problemy starzenia się społeczeństwa, chorób przewlekłych, nierówności zdrowotnych i transformacji cyfrowej.
Wspólny pozostawał jednak zasadniczy cel: przygotowywanie ludzi zdolnych do podejmowania działań na rzecz zdrowia całej populacji.
Tę ciągłość dobrze oddaje wywodząca się ze średniowiecznej tradycji metafora stania na ramionach olbrzymów. Przypomina ona, że każde kolejne pokolenie może widzieć dalej dzięki dorobkowi poprzedników.
W podobnym duchu brzmi hasło obchodzonego w 2026 roku jubileuszu 55-lecia CMKP: „Czerpiąc z Minionych lat Kreujemy Przyszłość”. Historia Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP pokazuje, jak dorobek kolejnych pokoleń staje się fundamentem dalszego rozwoju kształcenia, badań i działań na rzecz zdrowia społeczeństwa.
Zdjęcie: archiwum Działu Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie