Raport CMKP „Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej”
Ponad połowa Polaków wskazuje badania przesiewowe jako ważny element profilaktyki onkologicznej i wczesnego wykrywania nowotworów, jednak regularną samokontrolę (samobadanie) objawów mogących sugerować chorobę nowotworową deklaruje jedynie 21,5% badanych. Niepokoi również skala dezinformacji zdrowotnej – co piąty respondent błędnie uważa, że suplementy diety chronią przed nowotworami, a co szósty wierzy w skuteczność tzw. „detoksów”. To najważniejsze wnioski z raportu „Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej”, przygotowanego przez badaczy Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.
Raport „Wiedza, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej” został przygotowany przez zespół badawczy Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie.
Raport prezentuje wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego na reprezentatywnej próbie 1087 dorosłych mieszkańców Polski. Badanie miało na celu ocenę wiedzy Polaków na temat nowotworów, znajomości czynników ryzyka i objawów alarmowych oraz zachowań związanych z profilaktyką onkologiczną.
Polacy boją się nowotworów, ale nie zawsze wiedzą, jak skutecznie im zapobiegać
Autorzy raportu zwracają uwagę, że nowotwory należą do chorób budzących duży lęk społeczny. Jednocześnie część Polaków nadal opiera swoje przekonania dotyczące profilaktyki na informacjach nieznajdujących potwierdzenia w dowodach naukowych.
– Nasze badanie ujawnia niepokojący paradoks: Polacy boją się nowotworów, ale nie podejmują działań, które mogłyby ich uchronić. Co piąty respondent wierzy, że suplementy diety chronią przed rakiem, a co szósty – że skuteczne są tzw. ‘detoksy’. To nie jest kwestia złej woli, lecz rosnącej dezinformacji zdrowotnej w mediach społecznościowych. Jako specjaliści zdrowia publicznego musimy reagować, inwestując w wiarygodne, oparte na dowodach treści online – mówi dr hab. n. med. i n. o zdr. Justyna Grudziąż-Sękowska z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Badanie wykazało, że tylko 12,7% Polaków ocenia swoją wiedzę na temat nowotworów jako wysoką lub bardzo wysoką, a ponad jedna trzecia deklaruje niski poziom wiedzy w tym zakresie.
Wiedza nie przekłada się na udział w badaniach przesiewowych
Pomimo stosunkowo wysokiej świadomości znaczenia profilaktyki, udział Polaków w badaniach przesiewowych pozostaje niski. Ponad 57% respondentów wskazuje regularne badania profilaktyczne jako skuteczną metodę ograniczania ryzyka nowotworów.
– Wyniki naszego badania potwierdzają diagnozę, którą znamy z danych Narodowego Funduszu Zdrowia: Polacy wiedzą, że badania przesiewowe są ważne – niemal 58% wskazuje je jako kluczową metodę profilaktyki – ale nadal zbyt rzadko biorą w nich udział. Zgłaszalność do mammografii wynosi około 33%, a do cytologii zaledwie 14%. Luka między deklarowaną wiedzą a rzeczywistym zachowaniem to największe wyzwanie dla projektowania programów profilaktycznych finansowanych ze środków publicznych. Sama informacja nie wystarczy – potrzebujemy systemowych bodźców i usuwania barier organizacyjnych – podkreśla dr n. o zdr. Kuba Sękowski z Zakładu Prawa, Historii i Komunikacji Medycznej Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Największym wyzwaniem pozostaje przełożenie wiedzy na działanie
Autorzy raportu zwracają uwagę, że największym problemem nie jest już wyłącznie brak wiedzy, ale brak konsekwentnego wdrażania zachowań profilaktycznych w codziennym życiu.
– Najważniejszym wnioskiem z badania jest wyraźny rozdźwięk pomiędzy wiedzą a działaniem. Ponad połowa Polaków dostrzega znaczenie badań przesiewowych i wczesnego wykrywania nowotworów, jednak regularną samokontrolę objawów mogących sugerować chorobę nowotworową deklaruje jedynie 21,5% badanych. Wyniki te pokazują, że największym wyzwaniem profilaktyki onkologicznej nie jest dziś wyłącznie zwiększanie świadomości zdrowotnej, ale skuteczne przekładanie wiedzy na codzienne zachowania i trwałe nawyki prozdrowotne – podkreśla prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.
Otyłość pozostaje niedocenianym czynnikiem ryzyka nowotworów
Badanie pokazało również istotne luki w wiedzy dotyczącej wpływu stylu życia na ryzyko nowotworów. O ile palenie tytoniu jako czynnik ryzyka rozpoznaje blisko 65% badanych, o tyle znacznie mniej osób wie o tym, że nadwaga i otyłość też wpływają na znaczącą liczbę zachorowań na raka.
– Szczególnie niepokoi fakt, że tylko około 40% Polaków postrzega otyłość jako czynnik ryzyka nowotworów, a regularną kontrolę masy ciała i obwodu talii deklaruje zaledwie co czwarty badany. Tymczasem utrzymanie prawidłowej masy ciała należy do najskuteczniejszych działań ograniczających ryzyko wielu nowotworów i powinno być jednym z filarów współczesnej profilaktyki onkologicznej – podkreśla prof. Mateusz Jankowski.
Profilaktyka onkologiczna ma w Polsce twarz kobiety
Wyniki badania wskazują na istotne różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami w zakresie zachowań profilaktycznych. Kobiety częściej deklarują monitorowanie swojego stanu zdrowia, kontrolę masy ciała, pomiar ciśnienia tętniczego czy obserwację zmian skórnych.
– Dane jednoznacznie wskazują, że profilaktyka onkologiczna ma w Polsce twarz kobiety, która mierzy ciśnienie, kontroluje masę ciała, bada znamiona – i robi to istotnie częściej niż mężczyźni. Tymczasem prawie 70% mężczyzn nie wykonuje regularnego samobadania jąder, mimo że rak jądra jest jednym z najczęstszych nowotworów u młodych mężczyzn. Potrzebujemy oddzielnych strategii komunikacji zdrowotnej skierowanych do mężczyzn – z odpowiednimi kanałami i przekazem, który do nich dotrze – wskazuje dr hab. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Edukacja zdrowotna musi stać się priorytetem
Autorzy raportu podkreślają, że z uwagi na to, że co roku w Polsce jest wykrywanych ponad 180 tysięcy nowych przypadków zachorowań na nowotwory oraz starzenia się społeczeństwa, działania edukacyjne powinny stanowić jeden z filarów polityki zdrowotnej państwa.
– Tylko 12,7% dorosłych Polaków ocenia swoją wiedzę o nowotworach jako wysoką lub bardzo wysoką. To alarmujące, zwłaszcza w kontekście ponad 180 tysięcy nowych rozpoznań rocznie i prognozowanego wzrostu zachorowań. Edukacja zdrowotna nie może być traktowana jako miękki dodatek do systemu ochrony zdrowia – powinna być integralnym elementem działań realizowanych w podstawowej opiece zdrowotnej, szkołach i środowisku pracy – podsumowuje dr hab. n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska.
Potrzebujemy danych do oceny skuteczności działań profilaktycznych
Autorzy podkreślają, że raport stanowi jedno z pierwszych reprezentatywnych badań pozwalających kompleksowo ocenić wiedzę, postawy i zachowania Polaków w zakresie profilaktyki onkologicznej.
– Ten raport to nie tylko opis aktualnego stanu wiedzy społeczeństwa, ale również punkt odniesienia do oceny skuteczności przyszłych działań edukacyjnych i profilaktycznych. Jeśli chcemy prowadzić nowoczesną politykę zdrowotną, musimy regularnie mierzyć wiedzę, postawy i zachowania zdrowotne społeczeństwa. Tylko w ten sposób możemy ocenić, które interwencje działają, a które wymagają korekty – podkreśla dr n. o zdr. Kuba Sękowski.