Raport: Mapa postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza w Polsce

Pond 90 proc. Polaków uznaje zanieczyszczenie powietrza za przyczynę poważnych chorób, ale tylko 43 proc. jest świadomych negatywnego wpływu zanieczyszczeń powietrza na układ sercowo-naczyniowy – to jeden z wniosków z raportu „Mapa postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza w Polsce”. Raport został przygotowany przez Zakład Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Dokument prezentuje wyniki diagnozy postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza. Jego autorami są: dr n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska, dr n. o zdr. Kuba Sękowski oraz prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski z Zakładu Zdrowia Populacyjnego Szkoły Zdrowia Publicznego CMKP.

Co roku w Polsce ok. 40 tys. osób umiera przedwcześnie z powodu narażenia na zanieczyszczone powietrze – to jeden z najwyższych wskaźników w UE. Smog i emisje pyłów (PM2,5 i PM10) są głównym zagrożeniem zdrowotnym, szczególnie dla dzieci, seniorów, osób przewlekle chorych i kobiet w ciąży. Podstawą do opracowania raportu „Mapa postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza w Polsce” było badanie opinii publicznej przeprowadzone w czerwcu 2025 r. na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie 1092 dorosłych mieszkańców Polski w wieku 18–84 lat.

Badania ankietowe wskazują na niską świadomość społeczną dotyczącą najgroźniejszych substancji zanieczyszczających powietrze – tylko 36–39 proc. dorosłych zna pyły PM2,5/PM10, czyli najczęstszych sprawców chorób. Narażenie na zanieczyszczenia powietrza jest najważniejszym środowiskowym czynnikiem chorobotwórczym, prowadzącym m.in. do chorób układu oddechowego, chorób układu sercowo-naczyniowego i nowotworów.

– W polskim społeczeństwie panuje błędnie postrzegamy źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza. Domowe piece są rzadziej wskazywane (50 proc.) niż przemysł (72 proc.) czy transport (66 proc.), mimo iż są głównym źródłem takiej emisji – podkreśla dr n. med. Justyna Grudziąż-Sękowska. – Zanieczyszczenia powietrza najbardziej dotykają grupy wrażliwe – dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży oraz osoby żyjące w ubóstwie energetycznym, które częściej korzystają z najtańszych, a najbardziej emisyjnych źródeł ciepła. Niski poziom świadomości badanych oraz ograniczone zasoby finansowe sprawiają, że zanieczyszczenia powietrza pogłębiają nierówności zdrowotne w Polsce, których ograniczanie jest głównym celem Narodowego Programu Zdrowia Publicznego, jak również strategii międzynarodowych.

Badania wykazały, że w polskim społeczeństwie jest niski poziom profilaktyki zagrożeń środowiskowych: tylko 29 proc. dorosłych monitoruje jakość powietrza, a 19 proc. używa oczyszczaczy powietrza. Poparcie dla działań publicznych ograniczających emisję zanieczyszczeń powietrza jest umiarkowane: wymiana pieców – 53 proc., opodatkowanie firm – 54 proc, restrykcyjne limity dla przemysłu – 49 proc. Raport pokazał także, że występuje bardzo niskie poparcie dla stref czystego transportu i likwidacji kopalń. Wyniki raportu pokazują, że nierówności zdrowotne pogłębiają się, a najubożsi są najbardziej narażeni na skutki zanieczyszczenia, ponieważ korzystają z przestarzałych urządzeń grzewczych.

– Najnowsze badania pokazują, że niedostateczna świadomość społeczna problemu zanieczyszczeń powietrza i ich skutków jest poważną przeszkodą w podejmowaniu wyborów prozdrowotnych oraz barierą dla poparcia efektywnych polityk publicznych – dr n. o zdr. Kuba Sękowski. – Tylko połowa Polaków identyfikuje kluczowe źródła emisji i wdraża działania ochronne, co bezpośrednio ogranicza skuteczność strategii środowiskowych.

Wyniki ankiet pokazują, że w naszym społeczeństwie istnieje silne poczucie zagrożenia zdrowotnego związanego z zanieczyszczeniem powietrza, ale niska wiedza o źródłach emisji i mechanizmach powstawania chorób. Działania indywidualne są ograniczone, a poparcie dla odważnych rozwiązań politycznych – niewystarczające. Brak jest spójności między deklarowaną świadomością zdrowotną a realnymi zachowaniami ochronnymi i profilaktyką zagrożeń środowiskowych.

– Polacy dostrzegają problem smogu i jego konsekwencji zdrowotnych, lecz nie do końca rozumieją źródła i skalę zagrożenia – podkreśla prof. dr hab. n. med. Mateusz Jankowski. – Niska akceptacja dla restrykcyjnych działań klimatycznych pokazuje, że bez szeroko zakrojonej edukacji i komunikacji społecznej transformacja energetyczna i poprawa jakości powietrza w Polsce mogą być poważnie utrudnione. Mam nadzieję, że dane przedstawione w raporcie przyczynią się do upowszechnienia profilaktyki zagrożeń środowiskowych wśród mieszkańców Polski.

Cały raport: Mapa postaw społecznych wobec zanieczyszczeń powietrza w Polsce